O tym, dlaczego nastolatki z rodzin zastępczych wymagają szczególnego wsparcia od dorosłych

Zadania rozwojowe typowe dla okresu dorastania

Zadanie rozwojowe adolescencji to, wg Eriksona, rozwiązanie kryzysu między tożsamością a rozproszeniem tożsamości. Pozytywne rozwiązanie tego konfliktu prowadzi do zyskania poczucia bycia sobą, ciągłości w czasie i przestrzeni oraz do zdolności podejmowania określonych ról w życiu. Tożsamość tworzy się przez wybór celów, zinternalizowanie wartości, przekonań oraz określenie grup, z jakimi osoba chce się identyfikować i do jakich przynależeć. W formowaniu dojrzałej tożsamości młodzi ludzie potrzebują od dorosłych adekwatnego i dojrzałego wsparcia (Brzezińska, 2012). Nastolatek jest w stanie przyjąć to wsparcie, jeśli istnieje między nim a dorosłym więź (o czym warto pamiętać w kontekście opieki zastępczej, szczególnie jeśli ma ona swój początek w okresie adolescencji).

Inne zadania typowe dla okresu dorastania to:

– umocnienie poczucia własnej wartości, wyrażającego się w przekonaniu, że realizuje się swoje osobiste cele oraz w poczuciu uzyskiwanego wsparcia i akceptacji otoczenia,
– osiągnięcie autonomii w stosunku do rodziców; uniezależnianie się od rodziny (m.in. poprzez testowanie granic i kwestionowanie zasad życia rodzinnego),
– odkrywanie i doświadczanie seksualności (w tym orientacji seksualnej), wchodzenie w pierwsze związki seksualne.

W tej fazie rozwoju normatywnie mogą pojawiać się różnego rodzaju zachowania, które choć niepokoją dorosłych, to w większości przypadków świadczą o próbach rozwiązania kryzysu. Funkcjonowanie emocjonalne nastolatków charakteryzuje labilność nastroju i tendencja do silnych reakcji afektywnych oraz egocentryzm. W rozwoju poznawczym kształtuje się myślenie formalne, zdolność do myślenia abstrakcyjnego i refleksyjnego, a co za tym idzie, przychodzi zainteresowanie światem idei i ideałów (nierzadko sprzecznych z prezentowanymi przez rodziców). W okresie wczesnej adolescencji zazwyczaj pojawiają się także próby podejmowania zachowań ryzykownych, takich jak palenie papierosów, spożywanie alkoholu, dopalaczy i innych substancji psychoaktywnych. Zachowania te mogą mieć związek zarówno z chęcią testowania i doświadczania nowych doznań, jak i z podatnością na wpływy grupy rówieśniczej.

Lęk przed dojrzewaniem i jego konsekwencjami może być redukowany przez podejmowanie zachowań autodestrukcyjnych, np. w formie anoreksji czy bulimii lub samookaleczeń. Inne destrukcyjne formy adaptacji w okresie dorastania to przestępczość czy zachowania antyspołeczne (eksternalizacja) lub zaburzenia depresyjne (internalizacja). Przeciwwagą mogą być zachowania świadczące o konstruktywnej formie przystosowania (twórczość, wolontariat, sport, satysfakcjonujące związki z innymi).

Problemy specyficzne dla nastolatków wychowujących się w rodzinie zastępczej

Problem uniezależniania się od rodziny jest bardziej złożony w przypadku nastolatków, którzy są pod opieką obecnych opiekunów dopiero od kilku lat i tak naprawdę nadal są na etapie budowania więzi z nimi. Z kolei ich związki z rodzicami naturalnymi często są skomplikowane i niejednoznaczne emocjonalnie. Również w obszarze kształtowania tożsamości ta grupa młodzieży może napotkać dodatkowe trudności, związane z różnym poziomem wiedzy o własnych korzeniach i pochodzeniu. W zależności od typu rodziny zastępczej (spokrewniona lub niespokrewniona) oraz od postaw opiekunów zastępczych, dzieci mają w różnym stopniu dostęp do wiedzy o swoim pochodzeniu, rodzinie naturalnej, szczególnie jeżeli rodzice sami się z nimi nie kontaktują. Dodatkowo nierzadko do zrealizowania nadal pozostają zadania z poprzednich etapów rozwoju (np. związane z poczuciem autonomii, kompetencji, akceptacji w grupie rówieśniczej, kontroli impulsów, itd.). Dzieci i nastolatki wychowujące się w rodzinach zastępczych potrzebują szczególnej uwagi i wsparcia ze strony znaczących dorosłych w pozytywnym rozwiązaniu kryzysów rozwojowych.

Dzieci wychowujące się w rodzinach zastępczych lub placówkach opiekuńczo-wychowawczych często czują, że ich doświadczenia są tak bardzo odmienne od tego, co jest udziałem ich rówieśników, że mogą mieć trudności z nawiązaniem porozumienia z kolegami. Zdarza się, że czują się „poważniejsi” ze względu na przeżycia z przeszłości, a na co dzień towarzyszy im nieumiejętność spontanicznego „bycia dzieckiem”. Dystans i sztywność w kontaktach może powodować, że inni również niechętnie się zbliżają. U dzieci, które we wczesnym dzieciństwie nie mają możliwości wytworzenia dającego poczucie bezpieczeństwa przywiązania, rozwijają się sposoby radzenia sobie, które wprawdzie umożliwiają przejście przez dzieciństwo, ale mogą się okazać szkodliwe w późniejszym życiu, stając się wzorem dla wszystkich ważnych związków. Obraz osób dorosłych jest zniekształcony, a kontakty z nimi cechuje nieufność, chęć kontroli i oczekiwanie zagrożenia.

Inne problemy i doświadczenia specyficzne dla dzieci i młodzieży objętej systemem pieczy zastępczej (Keck, Kupecky, 2013; Schooler, 2012; Perry, 2011; Grey, 2010; Drozdowski, 2011), które mogą (nie muszą) być udziałem niektórych nastolatków:

– przeżycie straty, porzucenia lub braku „wystarczająco dobrego” opiekuna;
– doświadczenie wychowywania się w rodzinie, w której występował problem alkoholowy, przemoc fizyczna lub psychiczna, złe warunki bytowe;
– doświadczenie krzywdzenia, wykorzystania, zaniedbywania ze strony opiekunów;
– historia pobytu w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i/lub rodzinach zastępczych;
– konflikt lojalności (rodzice biologiczni vs zastępczy);
– idealizacja lub dewaluacja rodziców biologicznych;
– zaburzone poczucie bezpieczeństwa;
– dominacja pozabezpiecznych stylów przywiązania;
– niskie kompetencje autoregulacyjne;
– słaba kontrola impulsów;
– niewystarczające strategie radzenia sobie ze stresem;
– silna potrzeba bliskości, często zastępowana kontaktami seksualnymi (erotyzacja relacji) i jednocześnie lęk przed bliskością oraz nieumiejętność utrzymywania bliskich relacji w czasie;
– silna tendencja do kontroli (w formie agresywnej lub opiekuńczej);
– trudności z nawiązaniem głębokiej relacji z opiekunami (ale również przyjaciółmi, terapeutą, itd.);
– niska motywacja osiągnięć;
– osiągnięcia poniżej możliwości intelektualnych;
– skłonność do kłamstwa i manipulacji;
– brak poczucia stałości i przewidywalności świata;
– trudności w myśleniu przyczynowo-skutkowym i planowaniu w dłuższej perspektywie;
– trudności adaptacyjne;
– poczucie winy/ obwinianie się za własną sytuację życiową;
– możliwe zaburzenia przywiązania, zaburzenia stresu postraumatycznego, zaburzenia dysocjacyjne;
– w przypadku dzieci, których matki piły alkohol w czasie ciąży – zaburzenia ze spektrum Płodowego Zespołu Alkoholowego (FAS) i wiążące się z nimi deficyty w zakresie integracji sensorycznej, umiejętności społecznych, zdolności poznawczych.

Mimo, że w charakterystyce grupy na pierwszy plan wysuwają się obszary deficytowe, nie można pominąć roli zasobów odpornościowych, które rozwinęły dzieci wychowujące się w niesprzyjającym środowisku. Nieprzewidywalne, chaotyczne warunki rozwojowe zmuszają dzieci do wypracowania szeregu strategii radzenia sobie, nastawionych na bieżące przetrwanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb. Często nawet małe dzieci potrafią zajmować się młodszym rodzeństwem, gotować, opiekować się domem, co z jednej strony świadczy o wysokim poczuciu odpowiedzialności, z drugiej zaś ukazuje szkodliwy proces parentyfikacji i „zamiany ról” z rodzicami. Jednym z celów terapii czy socjoterapii powinno być stworzenie warunków do odkrycia mocnych stron uczestników i rozwoju kreatywności oraz twórczego myślenia i działania.

Biorąc pod uwagę złożoność przeszłych i obecnych doświadczeń nastolatków, których jesteśmy opiekunami, rodzicami, czy terapeutami, możemy lepiej zrozumieć i wspierać naszych podopiecznych.

 

Literatura:

 

Brzezińska A. (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, GWP, 2012
Drozdowski L., Weigl B. (red.), Rodzinne Domy Dziecka – opieka wychowanie terapia, Fundacja Orlen Dar serca, Warszawa 2011
Drozdowski L., Dysocjacja – terra incognita? Od adaptacji do patologii. Zaburzenia dysocjacyjne u dzieci po traumach, Narodowa Sieć Leczenia Zaburzeń Regulacji Emocji i Stresu Traumatycznego, www.nslt.pl, Warszawa 2013
Grey D., Adopcja i przywiązanie. Praktyczny poradnik dla rodziców. GWP, 2010
James B., Leczenie dzieci po urazach psychicznych. PARPA, Warszawa 2003
Keck G.C., Kupecky R., Wychowanie zranionego dziecka. MRaciniewski Services, Warszawa 2013
Perry B.D., O chłopcu wychowywanym jak pies i inne historie z notatnika dziecięcego psychiatry. Media Rodzina, 2011
Schooler J.E, Smalley B.K., Callahan T.J., Zranionedzieci, uzdrawiającedomy, MRaciniewski Services, Warszawa 2012

Skomentuj

Twój email nie będzie opublikowany. Pola wymagane zaznaczone są gwiazdką

Możesz skorzystać z tych tagów HTML: <pre><a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong></pre>