O tym, dlaczego nastolatki z rodzin zastępczych wymagają szczególnego wsparcia od dorosłych

Zadania rozwojowe typowe dla okresu dorastania

Zadanie rozwojowe adolescencji to, wg Eriksona, rozwiązanie kryzysu między tożsamością a rozproszeniem tożsamości. Pozytywne rozwiązanie tego konfliktu prowadzi do zyskania poczucia bycia sobą, ciągłości w czasie i przestrzeni oraz do zdolności podejmowania określonych ról w życiu. Tożsamość tworzy się przez wybór celów, zinternalizowanie wartości, przekonań oraz określenie grup, z jakimi osoba chce się identyfikować i do jakich przynależeć. W formowaniu dojrzałej tożsamości młodzi ludzie potrzebują od dorosłych adekwatnego i dojrzałego wsparcia (Brzezińska, 2012). Nastolatek jest w stanie przyjąć to wsparcie, jeśli istnieje między nim a dorosłym więź (o czym warto pamiętać w kontekście opieki zastępczej, szczególnie jeśli ma ona swój początek w okresie adolescencji).

Inne zadania typowe dla okresu dorastania to:

– umocnienie poczucia własnej wartości, wyrażającego się w przekonaniu, że realizuje się swoje osobiste cele oraz w poczuciu uzyskiwanego wsparcia i akceptacji otoczenia,
– osiągnięcie autonomii w stosunku do rodziców; uniezależnianie się od rodziny (m.in. poprzez testowanie granic i kwestionowanie zasad życia rodzinnego),
– odkrywanie i doświadczanie seksualności (w tym orientacji seksualnej), wchodzenie w pierwsze związki seksualne.

W tej fazie rozwoju normatywnie mogą pojawiać się różnego rodzaju zachowania, które choć niepokoją dorosłych, to w większości przypadków świadczą o próbach rozwiązania kryzysu. Funkcjonowanie emocjonalne nastolatków charakteryzuje labilność nastroju i tendencja do silnych reakcji afektywnych oraz egocentryzm. W rozwoju poznawczym kształtuje się myślenie formalne, zdolność do myślenia abstrakcyjnego i refleksyjnego, a co za tym idzie, przychodzi zainteresowanie światem idei i ideałów (nierzadko sprzecznych z prezentowanymi przez rodziców). W okresie wczesnej adolescencji zazwyczaj pojawiają się także próby podejmowania zachowań ryzykownych, takich jak palenie papierosów, spożywanie alkoholu, dopalaczy i innych substancji psychoaktywnych. Zachowania te mogą mieć związek zarówno z chęcią testowania i doświadczania nowych doznań, jak i z podatnością na wpływy grupy rówieśniczej.

Lęk przed dojrzewaniem i jego konsekwencjami może być redukowany przez podejmowanie zachowań autodestrukcyjnych, np. w formie anoreksji czy bulimii lub samookaleczeń. Inne destrukcyjne formy adaptacji w okresie dorastania to przestępczość czy zachowania antyspołeczne (eksternalizacja) lub zaburzenia depresyjne (internalizacja). Przeciwwagą mogą być zachowania świadczące o konstruktywnej formie przystosowania (twórczość, wolontariat, sport, satysfakcjonujące związki z innymi).

Problemy specyficzne dla nastolatków wychowujących się w rodzinie zastępczej

Problem uniezależniania się od rodziny jest bardziej złożony w przypadku nastolatków, którzy są pod opieką obecnych opiekunów dopiero od kilku lat i tak naprawdę nadal są na etapie budowania więzi z nimi. Z kolei ich związki z rodzicami naturalnymi często są skomplikowane i niejednoznaczne emocjonalnie. Również w obszarze kształtowania tożsamości ta grupa młodzieży może napotkać dodatkowe trudności, związane z różnym poziomem wiedzy o własnych korzeniach i pochodzeniu. W zależności od typu rodziny zastępczej (spokrewniona lub niespokrewniona) oraz od postaw opiekunów zastępczych, dzieci mają w różnym stopniu dostęp do wiedzy o swoim pochodzeniu, rodzinie naturalnej, szczególnie jeżeli rodzice sami się z nimi nie kontaktują. Dodatkowo nierzadko do zrealizowania nadal pozostają zadania z poprzednich etapów rozwoju (np. związane z poczuciem autonomii, kompetencji, akceptacji w grupie rówieśniczej, kontroli impulsów, itd.). Dzieci i nastolatki wychowujące się w rodzinach zastępczych potrzebują szczególnej uwagi i wsparcia ze strony znaczących dorosłych w pozytywnym rozwiązaniu kryzysów rozwojowych.

Dzieci wychowujące się w rodzinach zastępczych lub placówkach opiekuńczo-wychowawczych często czują, że ich doświadczenia są tak bardzo odmienne od tego, co jest udziałem ich rówieśników, że mogą mieć trudności z nawiązaniem porozumienia z kolegami. Zdarza się, że czują się „poważniejsi” ze względu na przeżycia z przeszłości, a na co dzień towarzyszy im nieumiejętność spontanicznego „bycia dzieckiem”. Dystans i sztywność w kontaktach może powodować, że inni również niechętnie się zbliżają. U dzieci, które we wczesnym dzieciństwie nie mają możliwości wytworzenia dającego poczucie bezpieczeństwa przywiązania, rozwijają się sposoby radzenia sobie, które wprawdzie umożliwiają przejście przez dzieciństwo, ale mogą się okazać szkodliwe w późniejszym życiu, stając się wzorem dla wszystkich ważnych związków. Obraz osób dorosłych jest zniekształcony, a kontakty z nimi cechuje nieufność, chęć kontroli i oczekiwanie zagrożenia.

Inne problemy i doświadczenia specyficzne dla dzieci i młodzieży objętej systemem pieczy zastępczej (Keck, Kupecky, 2013; Schooler, 2012; Perry, 2011; Grey, 2010; Drozdowski, 2011), które mogą (nie muszą) być udziałem niektórych nastolatków:

– przeżycie straty, porzucenia lub braku „wystarczająco dobrego” opiekuna;
– doświadczenie wychowywania się w rodzinie, w której występował problem alkoholowy, przemoc fizyczna lub psychiczna, złe warunki bytowe;
– doświadczenie krzywdzenia, wykorzystania, zaniedbywania ze strony opiekunów;
– historia pobytu w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i/lub rodzinach zastępczych;
– konflikt lojalności (rodzice biologiczni vs zastępczy);
– idealizacja lub dewaluacja rodziców biologicznych;
– zaburzone poczucie bezpieczeństwa;
– dominacja pozabezpiecznych stylów przywiązania;
– niskie kompetencje autoregulacyjne;
– słaba kontrola impulsów;
– niewystarczające strategie radzenia sobie ze stresem;
– silna potrzeba bliskości, często zastępowana kontaktami seksualnymi (erotyzacja relacji) i jednocześnie lęk przed bliskością oraz nieumiejętność utrzymywania bliskich relacji w czasie;
– silna tendencja do kontroli (w formie agresywnej lub opiekuńczej);
– trudności z nawiązaniem głębokiej relacji z opiekunami (ale również przyjaciółmi, terapeutą, itd.);
– niska motywacja osiągnięć;
– osiągnięcia poniżej możliwości intelektualnych;
– skłonność do kłamstwa i manipulacji;
– brak poczucia stałości i przewidywalności świata;
– trudności w myśleniu przyczynowo-skutkowym i planowaniu w dłuższej perspektywie;
– trudności adaptacyjne;
– poczucie winy/ obwinianie się za własną sytuację życiową;
– możliwe zaburzenia przywiązania, zaburzenia stresu postraumatycznego, zaburzenia dysocjacyjne;
– w przypadku dzieci, których matki piły alkohol w czasie ciąży – zaburzenia ze spektrum Płodowego Zespołu Alkoholowego (FAS) i wiążące się z nimi deficyty w zakresie integracji sensorycznej, umiejętności społecznych, zdolności poznawczych.

Mimo, że w charakterystyce grupy na pierwszy plan wysuwają się obszary deficytowe, nie można pominąć roli zasobów odpornościowych, które rozwinęły dzieci wychowujące się w niesprzyjającym środowisku. Nieprzewidywalne, chaotyczne warunki rozwojowe zmuszają dzieci do wypracowania szeregu strategii radzenia sobie, nastawionych na bieżące przetrwanie i zaspokojenie podstawowych potrzeb. Często nawet małe dzieci potrafią zajmować się młodszym rodzeństwem, gotować, opiekować się domem, co z jednej strony świadczy o wysokim poczuciu odpowiedzialności, z drugiej zaś ukazuje szkodliwy proces parentyfikacji i „zamiany ról” z rodzicami. Jednym z celów terapii czy socjoterapii powinno być stworzenie warunków do odkrycia mocnych stron uczestników i rozwoju kreatywności oraz twórczego myślenia i działania.

Biorąc pod uwagę złożoność przeszłych i obecnych doświadczeń nastolatków, których jesteśmy opiekunami, rodzicami, czy terapeutami, możemy lepiej zrozumieć i wspierać naszych podopiecznych.

 

Literatura:

 

Brzezińska A. (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, GWP, 2012
Drozdowski L., Weigl B. (red.), Rodzinne Domy Dziecka – opieka wychowanie terapia, Fundacja Orlen Dar serca, Warszawa 2011
Drozdowski L., Dysocjacja – terra incognita? Od adaptacji do patologii. Zaburzenia dysocjacyjne u dzieci po traumach, Narodowa Sieć Leczenia Zaburzeń Regulacji Emocji i Stresu Traumatycznego, www.nslt.pl, Warszawa 2013
Grey D., Adopcja i przywiązanie. Praktyczny poradnik dla rodziców. GWP, 2010
James B., Leczenie dzieci po urazach psychicznych. PARPA, Warszawa 2003
Keck G.C., Kupecky R., Wychowanie zranionego dziecka. MRaciniewski Services, Warszawa 2013
Perry B.D., O chłopcu wychowywanym jak pies i inne historie z notatnika dziecięcego psychiatry. Media Rodzina, 2011
Schooler J.E, Smalley B.K., Callahan T.J., Zranionedzieci, uzdrawiającedomy, MRaciniewski Services, Warszawa 2012

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>